Zelf meubels maken

Het grote gevaar is natuurlijk om alles waarover ik hier schrijf te reduceren tot het als consument kopen van mijn meubels. Idealiter maak je deze meubels zelf en voor jezelf. Niet als een productieproces maar als een scheppingsproces. Ik begrijp natuurlijk dat dit niet voor iedereen is weggelegd maar ik voel de doodzaak om dit wel te benoemen.

Basisgereedschap

Het enige dat je hiervoor nodig hebt is:

• Boomzaag
• 240mm Kataba Japanse trekzaag
• Trekmes
• Avegaar van 12mm
• Vlakke beitel van 20mm
• Gasbrander

Uiteraard zien we ook in deze vier stukken gereedschap een cyclus:

1. Uitgangspunt: het knotten van de levende wilgentenen van 4-7cm in februari of november.
2. Val: het zagen van de wilgentenen in stukken van 110-120cm
3. Correctie: het maken van pen-gat verbindingen met zaag, avegaar en beitel
4. Overdracht: het branden van het hout om het te beschermen tegen schimmels en ongedierte en het zalven van het hout met olie

Om dit proces gemakkelijker te maken kun je een aantal hulpmiddelen gebruiken die je zelf kunt maken:

• Werkbank met klem
• Houten hamer
• Schaafbok

Het paren van pen-gat verbindingen

Zoals elders al uiteengezet is het doel van mijn pen-gat verbindingen niet om deze zo effectief mogelijk te maken met hulp van speciaal gereedschap. Het "paren" van mijn pen-gat verbindingen is het belangrijkste kenmerk van de manier waarop ik mijn meubels maak. Dit is een arbeidsintensief proces dan (afhankelijk van je ervaring) 30-60 minuten per verbinding kost en mooier of minder mooi aansluit. Een gemiddeld meubel heeft trouwens al snel 20 van dit soort verbindingen.

Dit verloopt is stappen:

1. Het zagen van een overgedimensioneerde pen (dikker en breder)
2. Het boren van twee evenwijdige gaten loodrecht op het hout
3. Het uitbeitelen van de ruimte tussen deze twee gaten
4. Het bijwerken ("paren") en afronden van de overgedimensioneerde pen totdat deze precies past Over elk van deze stappen valt veel te zeggen want hierin kan (en zal) veel misgaan. Daarom behandelen we ze hier allemaal. Je kunt hierover op YouTube overigens veel instructie video's vinden van vaklieden die veel bekwamer zijn dan ik. Over het algemeen is hout (en zeker wilg) erg vergevingsgezind. Net als de stijl meubels die we hier maken. Met andere woorden: het hoeft niet perfect. Maar het moet wel goed genoeg.

Het zagen van pennen

Een stuk hout heeft over het algemeen twee pennen (eentje aan elk uiteinde). Deze pennen moeten in hetzelfde vlak liggen. Daarmee bedoel ik dat de pennen, als we deze zo lang zouden maken dat ze elkaar in het midden zouden ontmoeten, recht op elkaar moeten aansluiten zonder dat er rare draaiingen (torsie) of bochten in zitten. Om dat zo goed mogelijk voor elkaar te krijgen maken we gebruik van de bankschroef van onze werkbank om het hout een oriëntatie te geven (wat wordt de voorkant?).

1. We klemmen het stuk hout dat we gaan voorzien van pennen (meestal een horizontaal stuk) in de bankschroef.
2. We gebruiken een schietlood om de bovenkant van het hout aan de achterzijde te verbinden met de bovenkant van het hout aan de voorzijde. Nu kunnen we op de kopse kant van het hout aan de voorzijde een verticale streep trekken. Nu draaien we het stuk hout 90 graden en doen hetzelfde nogmaals om het midden te markeren. Aan de hand van de verticale en horizontale streep in het midden kunnen we nu de pen aftekenen. Bovendien kunnen we ook de lengte van de pen afpassen door loodrecht op deze draad een streep te trekken.
3. We draaien het stuk hout nu om en doen hetzelfde aan de andere kant.
4. We kunnen nu onze overgedimensioneerde pennen zagen.

Het boren van twee evenwijdige gaten loodrecht op het hout

Omdat we werken met rond hout, is het lastig om de gaten voor onze pen-gat verbinding op de juiste plek te krijgen. Het is heel gemakkelijk om de gaten per ongeluk scheef te maken (hetzij verticaal hetzij horizontaal) waardoor de verschillende onderdelen straks niet haaks op elkaar staan. Daarnaast willen we dat de schouder van onze pen straks strak tegen het andere stuk hout komt te liggen. Om deze reden gaan we het stuk hout aan de kant van de verbinding "kanten" (vlak maken). Dat kunnen we over de gehele lengte doen. We kunnen hiervoor het (rechte) trekmes gebruiken en daarna eventueel een schaaf.

1. We klemmen het stuk hout dat we gaan voorzien van gaten (meestal een verticaal stuk) in de bankschroef (of de schaafbok).
2. Met het trekmes (of de schaaf) maken we het aan de zijkant die we willen verbinden vlak (evenwijdig aan het werkblad van onze werkbank).
3. We leggen de te verbinden delen nu haaks op elkaar op het werkblad van onze werkbank zodat we het gat kunnen aftekenen. Hiervoor gebruiken we de overgedimensioneerde pen. Binnen de afgetekende rechthoek tekenen we nu de kleinere vorm van het door ons gewenste gat. Hiervoor kunnen we een mal van een afgeronde rechthoek van 4x1.2cm gebruiken.
4. Bij het boren van de gaten zorgen we ervoor dat de afgevlakte zijkant van het hout horizontaal is (evenwijdig aan het werkblad van onze werkbank). We kunnen een haakse hoek op het werkblad zetten om ons te helpen de avegaar in beide rechtingen loodrecht te houden tijdens het boren. Het mooie aan een avegaar is dat de draaiende beweging hierbij al snel een zelfrichtende werking heeft. Het is belangrijk om te stoppen met boren zodra het puntje van de avegaar aan de onderkant door het hout komt. Nadat dit voor alle gaten die we boren zo is, draaien we het stuk hout om en boren het vanaf de andere kant volledig door.

Nu we twee evenwijdige ronde gaten hebben kunnen we het stuk hout ertussen veilig verwijderen met een beitel. Ook hiervoor gelden bepaalde spelregels:

• De vlakke kant van de beitel vormt de gewenste rand van het gat
• We werken "behoudend" d.w.z. altijd aan de veilige kant
• We slaan de beitel niet in een keer door het hele stuk hout maar halen het beetje bij beetje weg. Dat doen we door het hout altijd een beetje scheef (naar de binnenkant van het gat) te slaan en niet voorbij de helft van het stuk hout te gaan voordat we het stuk hout omdraaien en vanaf de andere kant verder gaan. We kijken naar het snijvlak van de beitel terwijl we met onze houten hamer voorzichtig op de beitel slaan. De beitel is een verlengstuk van onze hand dus we hoeven (en moeten) niet naar de beitel te kijken op het moment dat we er op slaan.

Het uitbeitelen van de ruimte tussen deze twee gaten: het daadwerkelijke "paren"

Tot nu toe zijn de pennen overgedimensioneerd en min of meer gelijk. We konden de delen tot nu toe nog omwisselen of draaien. Dat gaat nu veranderen. We markeren daarom nu welke pennen bij welke gaten horen.

Voordat we dit doen gaan we onze pennen branden. Hierdoor is het vochtgehalte in onze pennen lager dan dat in onze gaten en dit garandeert dat onze verbindingen bij het drogen alleen maar vaster gaan zitten. Daarnaast maakt het de pennen harder zodat ze beter bestand zijn tegen het aankloppen van de verbinding.

We hebben onze pennen aan de kopse kant een beetje afgerond. We kunnen ze daarom met een hamer voorzichtig een beetje in het gat slaan. In het begin is meteen duidelijk dat de pen nog te groot is maar op een gegeven moment begint deze een beetje te passen. Door de pen een beetje aan te slaan kunnen we aan de zijkanten van de pen zien waar het hout een beetje is ingedeukt en weten we waar we nog wat meer hout moeten verwijderen. Hiervoor gebruiken we een combinatie van de beitel en een feil. Het is ook hier belangrijk om nooit voorbij de helft van het gat te gaan en het stuk hout dan om te draaien. Dit voorkomt dat het gat kan uitbreken. Bovendien garandeert het dat het gat aan beide kanten groot genoeg is wanneer we de verbinding uiteindelijk aankloppen.

1. Het branden van de pen
2. Het passen
3. Het bijwerken
4. Het wisselen van kant

Het opvullen van het framewerk met panelen

Door het framewerk op te vullen met panelen kunnen we de zijkanten van een kast dichtmaken of bijvoorbeeld een tafelblad creëren. In dat laatste geval kunnen we de bovenkant afvlakken en de kleine naden die overblijven kunnen we eventueel dichtsmeren met een kneedsel dat we maken van lijnolie en fijn zaagsel. Dit kneedsel is blijvend elastisch zodat het hout in ons tafelblad kan krimpen of uitzetten afhankelijk van de luchtvochtigheid.

Het bestaan van de verticale en horizontale as is wel bekend. De verticale as is de verbinding tussen hemel en aarde, de horizontale as vertegenwoordigt manifestatie.

Hieruit volgt dat het horizontale vlak de gemanifesteerde wereld vertegenwoordigt. Zowel in termen van lichamelijke manifestatie als, op een ander niveau op de verticale as, ook de vele niveaus van subtiele manifestatie (b.v. de droomwereld). In termen van meubels is dit het tafeloppervlak, een plank of de zitting van een stoel.

Hieruit volgt een nieuwe metafoor voor de mediator tussen de verticale en horizontale as: de diagonale as. Het bekendste voorbeeld is de piramide met bovenin de punt (of cirkel of bol) en onderop het vierkant. De symboliek is vergelijkbaar met de achthoek (tussen cirkel en vierkant). Dit is het ongemanifesteerde - potentie.

Hieruit volgt ook dat wat het verticale vlak vertegenwoordigt noch het gemanifesteerde, nog het ongemanifesteerde is maar beide omvat. Het is dat wat alles met elkaar verbindt: het principe zelf. Waar de verticale as hiërarchie aangeeft geeft het verticale vlak juist aan dat lichamelijke manifestatie niet belangrijker is dan subtiele manifestatie, een uiting blijft slechts een uiting. In het verticale vlak is een mythe of legende niet onderdanig aan een historisch feit. In termen van meubels is dit de zijkant van een kast of een kastdeur. In ons geval is dat de plek bij uitstek om het principe achter onze meubels nog eens extra terug te laten komen.

Een pen-gat verbinding vlak boven een andere pen-gat verbinding

Omdat je de dragende pen-gat verbinding tussen bijvoorbeeld een voorpoot en een achterpoot en die tussen beide voorpoten niet op dezelfde hoogte kunt plaatsen wanneer je gebruik maakt van volledige pen-gat verbindingen, zien we vaak dat deze ten opzichte van elkaar verspringen en dat de delen aan de voorkant en die aan de zijkant niet op dezelfde hoogte zitten.

Dit kan voor problemen zorgen bij het opvullen van het framewerk, bijvoorbeeld omdat er aan de zijkanten een kier overblijft onder de bovenkant van een kast. Deze kier kun je opvullen met een extra verbindingsstuk waarvan de pen niet volledig door het hout gaat maar slechts een klein beetje. Vanwege de geringe diepte van dit gat en omdat we onze verbindingen alleen op wrijving in elkaar zetten, hebben we niet altijd evenveel controle over hoe diep we onze pen-gat verbindingen in de praktijk kunnen slaan. Het gevaar is dan, dat de ondiepe secundaire pen-gat verbinding teveel speling krijgt en de pen uit het gat komt.

Om dit te voorkomen kunnen we werken met losse pennen. Bij losse pennen kunnen we de overtollige lengte van onze extra lange pennen tijdens het monteren van het meubel opvangen zodat we nooit met een pen kunnen eindige die te kort is omdat deze altijd de maximaal beschikbare ruimte gebruikt - wat deze in de praktijk ook blijkt te zijn. Losse pen-gat verbindingen kunnen trouwens ook erg handig zijn wanneer je lastige (schuine of organsiche) delen wilt toevoegen aan bijvoorbeeld een (deur)frame omdat je deze achteraf vanaf de buitenkant van het frame kunt boren en inslaan.